"Cén fáth ar thomhais tú an cóta mór?" d'fhiafraigh Hastings nuair a shiúil siad amach ón teach.
"Chun fáil amach cé chomh fada is a bhí sé," arsa Poirot.
D'fhan Hastings le tuilleadh. Níor tháinig faic. Chuir sé a liopaí le chéile agus níor labhair sé.
Shiúil siad ar feadh nóiméid gan focal. Smaoinigh Hastings ar an radharc sa seomra leapa — aghaidh Mrs. Renauld nuair a chonaic sí a mac sa doras. Níor sheol tú mar sin. Agus ansin, tar éis sos: Ar aon nós, is cuma anois. Bhuail na focail sin é ag an am agus bhuail siad arís é anois. Bhí rud éigin iontu. Rún idir máthair agus mac. Rud éigin a bhí sí ag súil leis nár tharla, nó rud éigin a bhí eagla uirthi roimhe nach raibh contúirteach níos mó.
"Poirot," ar sé, "creidim go bhfuil i bhfad níos mó ar eolas ag Mrs. Renauld ná mar a dúirt sí linn. Seans go bhfuil an cúis ar eolas aici. B'fhéidir go bhfuil a fhios féin aici cé a mharaigh a fear céile. Agus tá sí ag roghnú gan rud ar bith a rá."
"Shíl mé sin ón tús," arsa Poirot gan moill.
"An raibh?"
"Ón gcéad lá. Tá rud éigin á cheilt aici. Ba é an cheist i gcónaí ná cad é, agus cén fáth." Shiúil sé cúpla coiscéim eile. "Ar dtús, smaoinigh mé an bhféadfadh sí an coir a dhéanamh féin, nó cabhrú le duine eile í a dhéanamh. Tá sí chun tairbhe a bhaint as — faoin tiomna nua, is í an t-aon oidhre í. Scrúdaigh mé a caolchuisle nuair a d'fhreastail mé uirthi ar dtús. Bhí na gearrtha fíor. Bhí an fheoil gearrtha chomh domhain sin nach bhféadfadh sí í féin a cheangal. Níor ghníomhaigh sí ina haonar. Ach b'fhéidir go raibh lámh aici ann ón taobh istigh den teach."
D'fhéach Hastings air. "An raibh amhras ort faoi mhurdar?"
"Bhí amhras orm faoi gach duine. Sin an dearcadh ceart ag an tús." Stop Poirot. "Agus bhí ceist na huaireadóra ann freisin."
"Sea — cad faoin uaireadóir? Níor mhínigh tú riamh go ceart é."
D'fhéach Poirot air. "Míneoidh mé anois é. Ach ní roinneoidh tú a bhfuil mé ag rá leat le Giraud."
"Giraud. Cén fáth?"
"Tháisc mé leid cheana féin do Giraud faoin uaireadóir. Roghnaigh sé neamhaird a dhéanamh de. Mura gcreideann sé go bhfuil rud úsáideach le rá agamsa, coinneoidh mé a bhfuil ar eolas agam dom féin. Ní thairgeann mé mo chuid eolais faoi dhó do dhuine a dhiúltaíonn mé." Dúirt sé é seo go ciúin, mar ráiteas simplí. "Anois. Cén t-am a chreideann tú a tharla an choir?"
"Timpeall a dó ar maidin. Chuala Mrs. Renauld an clog ag bualadh a dó agus na fir fós sa seomra."
"Bhí Mrs. Renauld ag insint bréige faoin am. Tharla an choir ar a laghad dhá uair an chloig níos luaithe ná mar a dúirt sí — b'fhéidir níos mó. Léigh an scrúdú míochaine go raibh an bás idir seacht agus deich n-uaire an chloig roimh theacht na ndochtúirí. Ní aontaíonn an matamaitic sin le a dó ar maidin."
Rinn Hastings an áireamh ina cheann. "Cén fáth ar dúirt sí a dó mar sin?"
"Mar bhí gá ag duine éigin go bhfeicfí an choir níos déanaí ná mar a tharla sí. Chun a scéal a thacú, bhog siad lámha an uaireadóra chuig a dó a chlog, agus ansin bhris siad an t-uaireadóir ar an talamh. Uaireadóir briste stoptha ag a dó a chlog — fianaise an-mhealltach, shíl siad." D'ardaigh Poirot méar amháin. "Ach níor oibrigh sé. Bhris an gloine, sea. Níor bhris an meicníocht. Bhí an t-uaireadóir fós ag imeacht. D'inis seo dhá rud dom: bhí Mrs. Renauld ag insint bréige faoin am, agus bhí cúis ar leith ag duine an t-am sin a bhogadh ar aghaidh."
"Cén chúis?"
"Níl a fhios agam fós. Ach smaoinigh ar seo. D'fhág an traein dheireanach as Merlinville ag seacht nóiméad déag tar éis a dó dhéag ar mheán oíche. Dá bhféachfaí ar an gcoir mar rud a tharla ag a dó ar maidin — beagnach dhá uair an chloig tar éis don traein sin imeacht — ansin bheadh leithscéal láidir ag aon duine a chuaigh ar an traein sin."
Stop Hastings ag siúl. "D'imigh duine ar an traein sin. Agus bhí an t-am bréagach ann chun iad a chosaint."
"Sin é an pointe, sea."
"Ansin ba cheart dom dul go dtí an stáisiún láithreach agus fiafraí an bhfaca siad beirt eachtrannaigh—"
"Téigh más maith leat," arsa Poirot. "Ach ní fhiafróinn faoi bheirt eachtrannaigh."
"Cén fáth?"
"Mar ní chreidim sna beirt eachtrannaigh. Ní chreidim sna fir maisc ar chor ar bith. Is bréag é an scéal ar fad, i mo thuairim."
D'fhéach Hastings air. "Ach cad faoin litir a sheol Renauld? An rún, an contúirt ó Santiago?"
"Bhí rún cinnte i saol Renauld. Ach is treo bréagach é Santiago, dar liom — rud a cuireadh sa litir chun amhras a dhíriú i dtreo Mheiriceá Theas, i dtreo fir anaithnid ón am atá caite. Ní i Santiago a bhí an contúirt fíor do Renauld. Bhí sé anseo sa Fhrainc."
"Agus an lasán, an toitín in aice leis an gcorp — bhí Giraud an-sásta leo sin."
Mheangadh Poirot go beag. "Chaith Giraud i bhfad ar a dhá ghlúin agus tháinig sé ar ais sásta. Cuireadh na rudaí sin ann d'aon ghnó le fáil aige. Nuair a d'fhiafraigh sé díom cad a chonaic mé ag an láthair, dúirt mé leis nach bhfaca mé rud ar bith. Ghlac sé seo leis mar chruthúnas go bhfuil mé thar mo dhícheall. Bhí mé, i ndáiríre, ag insint dó nach raibh rud ar bith fíor le feiceáil — mar cuireadh an fhianaise ann go calaoiseach. Ach cuma."
Chuir Hastings gruaim air. "Mar sin tá na fir maisc bréagach, tá na heachtrannaigh bréagach, tá an t-am bréagach — cad a tharla mar sin? Cé a cheangail Mrs. Renauld?"
"Ní féidir ach le Mrs. Renauld féin sin a insint dúinn. Agus ní labhróidh sí." Dúirt sé é seo gan searbhas. "Is bean de charachtar an-neamhghnách í."
"Cad a chur ina luí ort nár mharaigh sí é féin? Dúirt tú go raibh a caoineadh fíor."
"A caoineadh nuair a chonaic sí an corp. Sea. D'fhéadfadh aisteoir oilte caoineadh a léiriú ar éileamh — ní dhéanaim faillí sa mhéid sin. Ach thit néal uirthi. Sheiceáil mé a súile agus a cuisle mé féin. Bhí an néal fíor, ní raibh sé á léiriú. Agus tá sé seo ann freisin: bhí taispeántas láidir caointe léirithe cheana féin aici nuair a dúradh léi ar dtús go raibh a fear céile marbh. Ní raibh gá le taispeántas eile den sórt sin — ní raibh sé ar a leas di dá mbeadh sí ag gníomhú. Tháinig sé ar aon nós agus ba chreidíoch liom é mar gheall air sin."
"Ach bhí sí ag insint bréige."
"Faoin am — sea. Faoi na fir maisc — sea. Agus faoi rud tríú: bhí an doras tosaigh oscailte. Cén míniú atá agatsa ar sin?"
"Rinne siad dearmad é a dhúnadh," arsa Hastings.
Chroith Poirot a cheann go mall.
Smaoinigh Hastings arís. "Nó — d'fhág Renauld an teach ar a thoil féin. Bhí coinne aige. D'fhág sé an doras oscailte mar bhí sé ag teacht ar ais. Ach maraíodh é sula bhféadfadh sé filleadh."
"Iontach," arsa Poirot. "Ach dhá dheacracht. Ar dtús, más rud é gur fhág Renauld go deonach, cé a chuaigh ar ais go dtí an teach agus a cheangail a bhean chéile? Cén fáth a ndéanfadh aon duine é sin? Ar an dara dul síos, ní théann aon fhear go cruinniú san oíche ina fhobhríste agus cóta mór air. Ní raibh sé gléasta chun dul amach, a chara. Bhí sé gléasta mar fhear a tógadh as a leaba."
Níor tháinig freagra ar Hastings.
"Is é mo thuairim féin," lean Poirot air, "gur fhág cibé duine a mharaigh Renauld an teach tríd an bhfuinneog, ní tríd an doras."
"Ach ní raibh lorg coise ar bith faoin bhfuinneog sin. Bhí an leaba bláthanna gan suaitheadh."
"Go díreach. Chuir Auguste an garraíodóir an leaba bláthanna sin síos an tráthnóna roimh an dúnmharú. Bhí lorg a bhróige le feiceáil go soiléir sa leaba eile ar an taobh eile. Ní raibh ceann ar bith sa dara leaba. Ní mar ní raibh duine ar bith ag siúl ann. Mar rinne duine an talamh a rácáil ina dhiaidh chun na loirg a bhaint. Tháinig an rác ón gcaorthanach céanna leis an gcaife agus na lámhainní a úsáideadh chun an uaigh a thochailt."
Smaoinigh Hastings air. "Nach bhféadfaidís dul isteach tríd an bhfuinneog agus amach tríd an doras?"
"B'fhéidir," arsa Poirot. "Ach mothaím go láidir gur tríd an bhfuinneog a d'imigh siad."
"Ceapaim go bhfuil tú mícheart," arsa Hastings.
"B'fhéidir go bhfuil an ceart agat," arsa Poirot go cairdiúil.
Shiúil siad ar aghaidh. Smaoinigh Hastings ar an leaba bláthanna, ar an uaireadóir briste, ar an talamh rácáilte — mionsonraí a siúil sé thart gan dara smaoineamh. Ó gach ceann acu, tharraing Poirot snáithe a bhain le rud níos mó.
"Rinne tú an réasúnaíocht seo ar fad ó rudaí an-bheaga," arsa Hastings.
"Sin an modh. Socraigh na fíricí. Socraigh na smaointe. Agus nuair nach bhfuil mionsonra ag teacht leis na cinn eile — nuair a bhíonn sé mícheart i gcomparáid leo — ná cuir ar leataobh é. Coinnigh greim air. Is é sin an ceann is tábhachtaí de ghnáth."
Chroith Hastings a cheann go mall. Ansin bhuail smaoineamh é. "In ainneoin gach rud atá oibrithe amach agat — ní fios dúinn fós cé a mharaigh é."
"Tá níos lú ar eolas againn ná nuair a thosaigh muid," arsa Poirot go geal.
"Níos lú?"
"Nuair a tháinig muid, bhí an cás simplí. Beirt eachtrannaigh, rún aitheanta, fir maisc le cúis shoiléir. Simplí agus ordúil. Ach bhí an tsimlíocht sin déanta. D'eagraigh duine éigin í chun breathnú ar an gcaoi sin. An mearbhall atá againn anois — tá sé sin fíor. Tógtar simlíocht bhréagach d'aon ghnó. Cás a bhreathnaíonn néata ón tús, tá sé déanta néata."
Shiúil sé cúpla coiscéim eile. "Inseoidh mé rud éigin duit, Hastings. Dhéanfadh coirpeach iontach fíor an choir agus ansin ní dhéanfadh sé rud ar bith ina dhiaidh sin. Gan leideanna bréagacha. Gan rianta bréagacha. Gan socruithe cliste. Go simplí — faic. Agus b'fhéidir go gcuirfeadh duine mar sin fiú mise."
Bhí Hastings fós ag smaoineamh ar seo nuair a bhuail smaoineamh é go tobann. "Poirot — Mrs. Renauld. Caithfidh sí duine éigin a bheith á chosaint. Sin é an fáth nach labhróidh sí. Tá a fhios aici cé a rinne é agus tá sí á chosaint."
D'fhéach Poirot air gan ionadh. "Sea," ar sé go ciúin. "Tá sí ag cosaint duine éigin. Nó ag scáthú duine éigin."
"Cad é an difríocht?"
Níor fhreagair Poirot go díreach. Lean Hastings ar aghaidh lena theoiric le fuinneamh ag fás — duine a raibh grá aici dó, duine nach bhféadfadh sí a bhrath, b'fhéidir duine sa teach. D'éist Poirot agus dúirt sé, "B'fhéidir go bhfuil," agus arís, "B'fhéidir go bhfuil," agus ansin: "Tá rud éigin an-domhain faoi faoina bhfuil seo go léir."
Shroich siad an t-óstán. Ag an gceann tosaigh, rug Poirot ar shúil Hastings agus rinne sé comhartha beag — go leor. Stop Hastings ag caint. Chuaigh siad isteach.